123
Demografia biosfery
Jerzy Trammer
Wydział Geologii Uniwersytetu Warszawskiego
 
Motto:
Co zostało z uniesień miłości?
Suche liczby przyrostu ludności.

Stanisław Jerzy Lec
Wstęp

Referat ten ma dwa cele. Po pierwsze - informacyjny. Demografia, która dotyczy nas, ludzi, i powiązana jest z życiem politycznym i społecznym, jest szeroko znana. Dotyczące jej treści można znaleźć nie tylko w pismach naukowych, lecz także w gazetach, rocznikach statystycznych, programach partii politycznych, a nawet w homiliach. Natomiast fakt, że metody demograficzne stosuje także paleontologia, jest mało znany. Chcę więc poinformować, że paleontologia oraz ewolucjonizm posługują się metodami demografii i pokazać, jak je stosują i do jakich wniosków dochodzą.

Drugi cel jest porównawczy, z pogranicza metodologii nauki. W dobie specjalizacji demografowie i paleontolodzy stosujący metody demograficzne pracują osobno; jedna grupa zwykle nie wie nic o wynikach pracy drugiej. Próba przełamania izolacji i porównanie wyników mogą być interesujące, zwłaszcza że podobne pod względem formalnym rezultaty są w każdej z tych dziedzin całkiem odmiennie interpretowane.

Demografia

Z licznych wielkości mierzonych i interpretowanych przez demografię (np. liczba rozwodów, współczynnik dzietności, wiek menarchy itd.) wybierzemy trzy - istotne dla dalszych rozważań. Chodzi o przyrost naturalny, o przeciętną długość życia człowieka oraz o jego średni wzrost.

Przyrost naturalny oblicza się, odejmując od liczby urodzonych w ciągu roku liczbę zmarłych w tym samym okresie. Obliczenia mogą dotyczyć całej ludzkiej populacji albo ludności poszczególnych państw, narodów, ras, warstw społecznych, grup wyznaniowych, płci itd. Wykreślona dla dłuższego odcinka czasu krzywa liczby ludności może być w przybliżeniu wykładnicza, może być zbliżona do logistycznej (z tzw. przejściem demograficznym), może też, jeżeli przyrost naturalny jest ujemny, odzwierciedlać funkcję malejącą.

W przypadku wykładniczego przyrostu liczby ludności, co rok zwiększa się ona o stały procent i co pewien, zawsze ten sam okres, podwaja się. Jeżeli jakieś państwo liczy np. 10 milionów mieszkańców i ma jednoprocentowy przyrost ludnościowy, to za 70 lat liczba jego obywateli wyniesie 20 milionów, za kolejne 70 lat - 40 milionów itd. Natomiast inne, również dziesięciomilionowe państwo, o trzyprocentowym wykładniczym przyroście ludności, podwajać będzie liczbę swych obywateli co 23,33 lata. Oznacza to, że gdy pierwsze państwo osiągnie liczbę ludności wynoszącą 20 milionów, drugie państwo mieć będzie już 80 milionów mieszkańców, a gdy to pierwsze, po kolejnych 70 latach, liczyć będzie 40 milionów obywateli, to w drugim będzie ich już 640 milionów.

Wiele krajów doświadczyło - albo doświadcza - tzw. przejścia demograficznego (Thompson 1929, patrz Giddens 2004). Ich ludność kiedyś rosła, na ogół wykładniczo, potem przyrost naturalny malał, aż liczby urodzin i zgonów zrównały się, tak że przyrost stał się zerowy, a liczba ludności utrzymuje się mniej więcej na stałym poziomie.

Istnieje też obecnie niemała grupa państw, których ludność niegdyś zwiększała się, ale dziś liczba zgonów przewyższa liczbę urodzin, w wyniku czego ludność tych państw się zmniejsza.

Populacja ludzka jako całość rosła na ogół wykładniczo, natomiast poszczególne państwa wykazywały zróżnicowany przebieg zmian ludnościowych. Współcześnie kraje z ujemnym przyrostem naturalnym występują obok krajów o małym, średnim i bardzo wysokim (3 i więcej procent) przyroście ludnościowym.

Różnice te nie są na ogół interpretowane jako skutek zewnętrznych wobec człowieka zjawisk naturalnych (jeśli pominąć dawne epidemie dżumy czy cholery), lecz wiąże się je z przyczynami kulturowymi, będącymi wynikiem działalności człowieka. Uważa się na przykład, że przejście demograficzne lub ujemny przyrost naturalny dotyka krajów, które osiągnęły wysoki stopień dobrobytu oraz krajów postkomunistycznych, przyrost wysoki cechuje zaś między innymi państwa islamskie, niezależnie od tego, czy są one zamożne, czy biedne.

Jeżeli chodzi o inne, wymienione na początku tego rozdziału wskaźniki demograficzne, czyli o przeciętną długość życia oraz o średni wzrost człowieka, to obie wielkości przez ostatnie 100-150 lat rosły, niekiedy dramatycznie. Te zmiany są zwykle tłumaczone postępem medycyny i profilaktyki zdrowotnej, lepszym odżywianiem, lżejsza pracą i innymi efektami działalności człowieka.

123
powrót na górę strony
Wykład
Demografia biosfery
Strona
1/3
Autor
Wydział Geologii Uniwersytetu Warszawskiego
Kliknij nazwisko autora, aby zobaczyć notkę biograficzną w serwisie Nauka Polska