12
Paleontologia - śmierć to dopiero początek
Michał Ginter
Wydział Geologii Uniwersytetu Warszawskiego
 

Tytuł tego wykładu, związany z ogólną problematyką niniejszej sesji, tylko z pozoru wydaje się zapowiadać filozoficzne rozważania na temat życia po śmierci. W rzeczywistości chciałbym Państwu przedstawić na kilku prostych przykładach, że dla paleontologa to, co się dzieje z organizmem pomiędzy momentem śmierci a ostatecznym utworzeniem skamieniałości, jest sprawą kluczową. Gałęzią paleontologii zajmującą się tym etapem, a więc rozkładem i sposobem pogrzebania szczątków organicznych, jest tafonomia.

Będę się tutaj posługiwał przykładami wziętymi z najlepiej poznanej przeze mnie grupy, a mianowicie rekinów kopalnych. Rekiny, jako zwierzęta o szkielecie składającym się z kilku typów tkanek o różnej odporności: chrząstki, chrząstki zwapniałej i zębiny, stanowią szczególnie wdzięczny materiał do tego typu rozważań.

Tutaj krótka dygresja. Zachęcony przez prof. Jerzego Trammera zadałem sobie trud, aby sprawdzić, jaką popularnością cieszą się kopalne ryby chrzęstnoszkieletowe - na tle innych grup organizmów kopalnych - wśród przyrodników. W tym celu przejrzałem wszystkie numery Nature od stycznia do października 2005 roku. Okazało się, że w tym okresie na 31 publikacji paleontologicznych nie pojawił się ani jeden artykuł o rekinach, podczas gdy opublikowano 11 artykułów o hominidach i innych naczelnych, a także 8 artykułów o dinozaurach i ptakach. Zestawienie w Tabeli 1 pokazuje, że godne uwagi ogółu - zdaniem redakcji - są przede wszystkim grupy, które w jakiś sposób należą do naszego rodowodu (a więc m.in. pierwsze czworonogi), a wszystko co pozostaje poza nim, oprócz dinozaurów, należy do niemodnych badań specjalistycznych. Można by to ująć w skrócie: trzy zęby szympansa są ważniejsze od kompletnego szkieletu rekina lub mówiąc inaczej, pewne grupy nie zasługują na życie po śmierci.

Tabela 1. Liczba artykułów paleontologicznych w Nature od stycznia do października 2005 r. z podziałem na grupy organizmów kopalnych.
Grupa organizmów kopalnychLiczba poświęconych im artykułów
Hominidy i inne naczelne11
Pozostałe ssaki3
Dinozaury, pterozaury i ptaki8
Pozostałe owodniowce2
Płazy4
Ryby kostnoszkieletowe1
Chrzęstnoszkieletowe0
Pozostałe ryby0
Pozostałe strunowce0
Bezkręgowce2
Razem31

Trochę optymizmu przynoszą wyniki badań, przeprowadzonych w latach 2002-2003 przez muzea przyrodnicze w USA, które wskazują, że wśród zwiedzających największym zainteresowaniem cieszą się dinozaury, lecz zaraz po nich w rankingu pojawiają się rekiny. Tak więc vox populi oddaje rekinom trochę sprawiedliwości i nie ma chyba muzeum amerykańskiego, w którym nie pojawiłby się przynajmniej model szczęki ogromnego rekina trzeciorzędowego Carcharodon megalodon. Ponadto usłyszałem kiedyś z ust Arabelli, osiemnastoletniej siostrzenicy mojej koleżanki z Londynu, niecodzienny komplement: „Your sharks are cool”, co dowodzi, że i młode pokolenie o rekinach nie zapomina.

Zachęceni tym stwierdzeniem, powróćmy do stanu zachowania kopalnych szczątków ryb chrzęstnoszkieletowych. Na początek zobaczmy, jakie to mogą być szczątki, na przykładzie współczesnego płytkowodnego rekina Heterodontus, zwanego po polsku rogatek. Ma on wiele cech prymitywnych, występujących u rekinów kopalnych. Ciało rogatka pokryte jest drobnymi łuseczkami, zwanymi inaczej ząbkami skórnymi. Są one zbudowane z bardzo odpornego, spoistego typu zębiny, zwanego ortodentyną, i jeszcze od zewnątrz wzmocnione enameloidem, czyli substancją szkliwopodobną. Dwie płetwy grzbietowe są poprzedzone i usztywnione zębinowymi kolcami płetwowymi. Skomplikowane uzębienie, znajdujące się w pysku, składa się z przodu z zębów chwytnych, a z tyłu z zębów kruszących, ułożonych w tzw. rodzinach zębowych.

Szkielet wewnętrzny rogatka zbudowany jest z elementów chrzęstnych, z tym że czaszka i kręgi mogą być zwapniałe. Zwapniała chrząstka nie jest tak odporna jak kość czy zębina, ale oczywiście lepiej się zachowuje niż elementy chrzęstne, które nie uległy zwapnieniu.

12
powrót na górę strony
Wykład
Paleontologia - śmierć to dopiero początek
Strona
1/2
Autor
Wydział Geologii Uniwersytetu Warszawskiego
Kliknij nazwisko autora, aby zobaczyć notkę biograficzną w serwisie Nauka Polska