123456

Jednym z warunków skutecznego zapobiegania takim zmianom jest identyfikacja ich przyczyn. Zajmują się tym różne dyscypliny nauki, w tym - i to w bardzo dużej mierze - geografia. Wciąż jednak nie znamy wszystkich odpowiedzialnych za te zjawiska mechanizmów, choć dostrzegamy coraz większą ich złożoność. Co więcej, okazuje się, że nawet po zidentyfikowaniu przyczyn nie zawsze byłoby możliwe ich usunięcie. Tak jest na przykład z przyspieszeniem pustynnienia w Azji Środkowej po upadku Związku Radzieckiego i rozwiązaniu KGB1.

Już półtora wieku temu toczył się spór dotyczący naturalnych i antropogenicznych przyczyn pustynnienia. Nie negując znaczenia tych pierwszych, niniejsze wystąpienie poświęcamy wyłącznie czynnikom antropogenicznym.

W XIX wieku wydawały się one łatwe do wytłumaczenia. Pustynnienie uznawano za skutek obecności koczowników, dla których największą wartością są liczne stada, dlatego wciąż zwiększają ich pogłowie. Ponieważ ludzie ci nie są na stałe przywiązani do ziemi, nie dbają o stan pastwisk, kiedy więc wyjałowią jakiś teren, dokonują podbojów i przenoszą się gdzie indziej. Błyskotliwe powiedzenie, że „koczownik jest nie tylko synem, ale i ojcem pustyni”, zyskało dużą popularność we francuskiej literaturze geograficznej. Przypomniano opisane przez Ibn Chalduna najazdy arabskich koczowników w XI i XII wieku na berberyjskich rolników żyjących w północno-zachodniej Afryce, wycinanie drzew owocowych, zasypywanie studni i niszczenie systemów irygacyjnych. Jak pisze polski autor: „Gaje oliwne wydane zostały na pastwę stad koczowniczych” (Dziubiński, 1996, s. 402). O pustynnieniu powodowanym przez nadmierny wypas stad koczowniczych świadczą liczne i pochodzące z różnych okresów obserwacje z Bliskiego Wschodu, Azji Środkowej oraz obrzeży Sahary, w tym z okresu wielkiej suszy sahelskiej 1968-1973. Degradacja tych obszarów nasiliła się, gdy w drugiej połowie XX wieku znacząco wzrosła liczba koczowników. Mimo to sprawa nie jest tak jednoznaczna.

Jeszcze w XIX wieku część badaczy zwróciła uwagę na zjawisko wywiewania gleby z zaoranych pól, uznając je za istotny czynnik pustynnienia

Kliknij, aby zobaczyć powiększenie
Zmechanizowana orka sprzyja wywiewaniu gleby, co w przypadku płytkiego zalegania skał podłoża może doprowadzić do całkowitego jej usunięcia i odsłonięcia litej skały, w tym przypadku - wapieni. Zdjęcie wykonano na algierskim stepie bylicowym z dominacją Artemisia herba alba, w zachodniej części Wyżyny Szottów. Paradoksalnie, step zaorano w ramach akcji ograniczania pustynnienia, by w jego miejscu utworzyć pas leśny. Fot. Florian Plit.
123456
powrót na górę strony
Wykład
Zmierzch życia na skraju pustyni - pustynnienie antropogeniczne w Afryce i w Azji
Strona
2/6
Autor
Wydział Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego
Kliknij nazwisko autora, aby zobaczyć notkę biograficzną w serwisie Nauka Polska