12345
O wizualnym języku geologów
Paweł Karnkowski
Wydział Geologii Uniwersytetu Warszawskiego
 

Zaproszenie do udziału w cyklu wykładów prezentowanych w ramach Święta Uniwersytetu Warszawskiego pod ogólnym tytułem „Czas i przestrzeń” zachęciło mnie do podzielenia się swoimi przemyśleniami z szerszą grupą słuchaczy niż społeczność geologów. Wybrałem do rozważań - wydawałoby się - bardzo specjalistyczne zagadnienie, ale moim zamiarem było pokazanie spraw szerszych, interesujących dla prawie wszystkich dziedzin nauki.

Człowiek, od momentu pojawienia się na Ziemi, wyróżniał się cechą szczególną - myśleniem abstrakcyjnym. Ewolucja w czasie milionów lat doskonaliła nie tylko fizyczny, ale również psychiczny aspekt życia, czego dowodem jest systematyczny, objętościowy (jakościowy) rozwój mózgu. Możliwość postrzegania rzeczywistości i przetwarzania jej obrazów dla celów praktycznych to cecha niezbędna do przetrwania i rozwoju wszystkich istot. Gatunek ludzki poznaje otaczający świat za pomocą pięciu zmysłów: wzroku, słuchu, dotyku, węchu i smaku.

Prawie wszystkie zwierzęta posługują się tym samym zestawem zmysłów, wykorzystując je w różnych proporcjach. U człowieka najważniejszym zmysłem jest wzrok. Zwierzęta mają oczy, ale ich obraz rzeczywistości zbudowany jest w dużo większym stopniu z zapachów, smaków i dźwięków. Ewolucyjny rozwój wzroku połączony z rozwojem mózgu jest ścieżką prowadzącą do myślenia abstrakcyjnego. Zanim jednak pojawiło się myślenie, musiały zaistnieć obrazy, czyli odzwierciedlenie otaczającego nas świata. Proces myślowy to przede wszystkim przetwarzanie obrazów, które mogą być wyartykułowane tylko za pomocą języka. Obraz poprzedza słowo: dziecko - zanim zacznie mówić - potrafi patrzeć i rozpoznawać otaczające je obiekty. Język jest więc narzędziem przekazywania informacji, porozumiewania się, opisywania świata i ustalania prawdy, przechowywania wiedzy o przeszłości, o bytach i zjawiskach, jest narzędziem projektowania przyszłości. Fakty są jednak uogólniane (uśredniane) przez język: nie ma języka, który byłby dokładnym odzwierciedleniem tego, co się widzi i o czym się mówi. Poza tym żaden język nie powstaje od razu jako twór doskonały; jest doskonalony z czasem, aż potrafi wyrazić wszystko to, co chcemy.

Jaki jest pierwszy język ludzi pierwotnych? Są nim rysunki naskalne. Najstarsze pochodzą z okresu paleolitu. Szczególne wrażenie robią te spotykane w jaskiniach południowej Francji, które powstawały od 30 000 do 10 000 tysięcy lat temu. Wyobrażają one głównie zwierzęta, na które wówczas polowano

Kliknij, aby zobaczyć powiększenie
Wiek rysunków naskalnych w jaskiniach południowej Francji

Porównując je z podobnymi, ale młodszymi rysunkami (pochodzącycmi sprzed ok. 5000 lat) z północnej Afryki, widać ich uderzające podobieństwo stylistyczne i tematyczne: człowiek zawsze stara się uwiecznić sprawy dla siebie najważniejsze - wtedy była to walka o byt zależna od wyników polowania.

Czy rysunki naskalne zanikły wraz z człowiekiem pierwotnym? Ależ skąd! Uważa się, że dzisiejsze graffiti to przedłużenie pierwotnych rysunków naskalnych. Długo by o tym dyskutować. Ważne jest to, że za pomocą dużego, powszechnie dostępnego, wyrazistego rysunku można bardzo szybko dotrzeć do odbiorcy. Rysunek nie musi być (i często nie jest) wiernym odzwierciedleniem rzeczywistości. Od bardzo dawna stosuje się uproszczenia w postaci symboli i znaków umownych. Dobrym przykładem są tutaj znaki drogowe. Pierwsze znaki wprowadzone we Francji w roku 1900 szybko ewoluowały, przechodząc różne zmiany, aż przybrały wygląd obecny. Nikt z nas nie wyobraża sobie dzisiaj poruszania się samochodem bez znaków drogowych.

Kliknij, aby zobaczyć powiększenie
Znaki drogowe

Inny współczesny przykład to różnego rodzaju schematy, w których różne urządzenia przedstawia się w postaci miniaturowych rysunków bądź symboli. Także w różnych programach komputerowych aż roi się od ikonek. Człowiek szybciej czyta rysunki niż słowa. Stare przysłowie chińskie mówi, że dobry rysunek jest więcej wart niż tysiąc słów. Rysunek ma jeszcze jedną, bardzo istotną cechę: pokazuje przedstawiane zjawiska we wzajemnych relacjach przestrzennych.

Wszystkie obrazy rejestrowane za pomocą wzroku składają się na język wizualny, który rozwinął się jako podstawowy język człowieka. Dziś posługujemy się również językiem werbalnym i dźwiękowym. Język wizualny zachowuje jednak swoją podstawową rolę. Wszystkie sposoby wizualnego zapisywania informacji lub rozwiązywania problemów z wykorzystaniem rysunków i symboli posługują się techniką zwaną mapą myślową. W przypadku zagadnień związanych z budową i ewolucją Ziemi wykorzystujemy sposób graficznego przedstawienia na płaszczyźnie zjawisk przyrodniczych za pomocą znaków umownych i symboli w określonym odwzorowaniu, w zmniejszeniu i generalizacji (uogólnieniu). Taki obraz nazywany mapą, a dział nauki, który zajmuje się sporządzaniem i zastosowaniem map - kartografią.

12345
powrót na górę strony
Wykład
O wizualnym języku geologów
Strona
1/5
Autor
Wydział Geologii Uniwersytetu Warszawskiego
Kliknij nazwisko autora, aby zobaczyć notkę biograficzną w serwisie Nauka Polska